“तिम्रो परीक्षामा कति आयो?”—विद्यार्थीले परीक्षा दिएर घर फर्किंदा प्रायः यही प्रश्न सुन्नुपर्छ। राम्रो अंक आयो भने घरमा खुसी छाउँछ, आफन्तले प्रशंसा गर्छन् र विद्यार्थीलाई “मेहनती” भनिन्छ। तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी रहन्छ—के राम्रो अंक आउनु मात्र विद्यार्थी सफल भएको प्रमाण हो?
कल्पना गरौँ, एउटै कक्षाका दुई विद्यार्थी छन्। पहिलो विद्यार्थीले परीक्षामा ९० प्रतिशत अंक ल्याउँछ, तर उसलाई आफ्नो ज्ञान व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने थाहा छैन। अर्को विद्यार्थीले ७५ प्रतिशत मात्र ल्याउँछ, तर उसले नयाँ समस्या देख्दा समाधान खोज्छ, समूहमा मिलेर काम गर्छ, प्रविधिको सही प्रयोग गर्छ र आफूले सिकेको कुरा जीवनसँग जोड्न सक्छ। अब भविष्यका लागि कुन विद्यार्थी बढी तयार छ?
आजको समय कण्ठ गरेर उत्तरपत्रिका भर्ने मात्र समय होइन। सूचना र प्रविधिको तीव्र विकासले संसारलाई हाम्रो हातको मोबाइलभित्र ल्याइदिएको छ। केही सेकेन्डमै हजारौँ तथ्य भेटिन्छन्। त्यसैले आजको विद्यार्थीका लागि केवल तथ्य सम्झनु भन्दा सही तथ्य पहिचान गर्नु, बुझ्नु, विश्लेषण गर्नु र आवश्यक ठाउँमा प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण भएको छ। यही नै ज्ञानको वास्तविक अर्थ हो।
ज्ञानसँगै सीप पनि आवश्यक छ। कक्षाकोठामा सिकेको गणित बजारमा हिसाब गर्न काम आउनुपर्छ, विज्ञानले वरिपरिको समस्या बुझ्न सहयोग गर्नुपर्छ र भाषाले आफ्ना विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सिकाउनुपर्छ। त्यसका साथै डिजिटल सीप, सञ्चार, नेतृत्व, सहकार्य, समय व्यवस्थापन र समस्या समाधान गर्ने क्षमता आजका विद्यार्थीका महत्वपूर्ण सीप हुन्।
तर ज्ञान र सीप मात्र भएर पनि पुग्दैन। सोच्ने तरिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। “सरले भनेको कुरा ठीक हो” भनेर मात्र स्वीकार गर्ने विद्यार्थीभन्दा “किन?”, “कसरी?” र “यसको अर्को उपाय के हुन सक्छ?” भनेर प्रश्न गर्ने विद्यार्थी भविष्यका चुनौती सामना गर्न सक्षम हुन्छ। आलोचनात्मक सोचले सही र गलत छुट्याउन सिकाउँछ भने सिर्जनात्मक सोचले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्छ।
आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा अपुष्ट समाचार देख्दा तुरुन्तै विश्वास गरेर शेयर गर्नु सजिलो छ। तर त्यसको स्रोत जाँच गर्नु, तथ्य पत्ता लगाउनु र आफ्नो विवेक प्रयोग गर्नु कठिन छ। यही ठाउँमा आजको विद्यार्थीको सोच परीक्षण हुन्छ। परीक्षाको उत्तर सही लेख्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर जीवनका प्रश्नको सही उत्तर खोज्न सक्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ।
यसको अर्थ अंकको कुनै मूल्य छैन भन्ने होइन। राम्रो अंकले अनुशासन, मेहनत र सिकाइको एउटा पक्ष देखाउँछ। छात्रवृत्ति, उच्च शिक्षा र विभिन्न अवसरका लागि अंक आवश्यक पनि हुन सक्छ। तर अंकलाई विद्यार्थीको सम्पूर्ण क्षमता मापन गर्ने एकमात्र तराजु बनाउनु उचित हुँदैन। एउटा अंकपत्रले विद्यार्थीको जिज्ञासा, कल्पनाशक्ति, इमानदारी, सहकार्य, नेतृत्व र समस्या समाधान गर्ने क्षमतालाई पूर्ण रूपमा देखाउन सक्दैन।
त्यसैले विद्यालय र अभिभावकले पनि प्रश्न बदल्नुपर्छ। “कति अंक आयो?” सँगै “के नयाँ कुरा सिक्यौ?”, “त्यो ज्ञान कहाँ प्रयोग गर्न सक्छौ?”, “कुन समस्या समाधान गर्न सक्छौ?” र “तिम्रो आफ्नै विचार के छ?” भनेर सोध्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई गल्ती गर्न, प्रश्न गर्न, प्रयोग गर्न र फेरि प्रयास गर्न अवसर दिनुपर्छ।
अन्ततः शिक्षा भनेको उत्तरपत्रिकामा अंक थप्ने प्रक्रिया मात्र होइन; जीवनलाई बुझ्ने र जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम बनाउने प्रक्रिया हो। आजको विद्यार्थीमा ज्ञान हुनुपर्छ, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने सीप हुनुपर्छ र सही निर्णय गर्न सक्ने विवेकशील सोच हुनुपर्छ। त्यसैले अब सफल विद्यार्थीको परिभाषा बदल्ने समय आएको छ। ९० प्रतिशत अंक ल्याउने विद्यार्थी राम्रो हुन सक्छ, तर ९० प्रतिशतसँगै जिज्ञासा, सीप, सिर्जनशीलता र मानवीय सोच भएको विद्यार्थी भविष्यको लागि अझ तयार हुन्छ। आखिर शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य राम्रो अंकपत्र होइन—राम्रो सोच भएको सक्षम र जिम्मेवार मानिस निर्माण गर्नु हो।
