हामीले बच्चालाई विद्यालय पठाउँदा प्रायः एउटा प्रश्न सोध्छौँ—“राम्रो पढ्यौ भने के बन्छौ?”
डाक्टर? इन्जिनियर? सरकारी कर्मचारी? विदेशमा राम्रो जागिर?
तर कमै सोधिन्छ—“राम्रो मानिस कसरी बन्छौ?”, “सही र गलत छुट्याउन कसरी सिक्छौ?”, “समाजलाई राम्रो बनाउन तिमीले के योगदान गर्न सक्छौ?”
सायद यहीँबाट शिक्षाको वास्तविक अर्थ हराउन थाल्छ।
आजको नेपालमा यो प्रश्न झन् गम्भीर भएको छ। युवा बेरोजगारी करिब २० प्रतिशतभन्दा माथि रहेको अनुमान छ, र हजारौँ युवा रोजगारी तथा राम्रो भविष्यको खोजीमा विदेश गइरहेका छन्। २०२६ को एक Reuters रिपोर्टले नेपालमा युवाको बेरोजगारी दर २०.६ प्रतिशत रहेको र दैनिक करिब १,५०० जना वैदेशिक रोजगारीका लागि बाहिरिने अवस्था उल्लेख गरेको छ।
त्यसैले आज विद्यार्थी र अभिभावकले सोध्नु स्वाभाविक हो—“यति धेरै पढेर पनि जागिर पाइँदैन भने पढाइ किन गर्ने?”
तर यही प्रश्नले हामीलाई शिक्षाको अझ गहिरो उद्देश्यतर्फ लैजान्छ।
पढाइको अर्थ जागिर मात्र होइन
शिक्षा र रोजगारीबीच सम्बन्ध अवश्य छ। जीवन चलाउन आय चाहिन्छ, त्यसैले बजारमा उपयोगी सीप सिक्नु अत्यन्त आवश्यक छ। तर शिक्षालाई केवल जागिर पाउने प्रमाणपत्रमा सीमित गरियो भने शिक्षाको ठूलो हिस्सा हराउँछ।
डिग्रीले जागिरको ढोका खोल्न सक्छ; तर शिक्षाले जीवन बुझ्ने आँखा खोल्नुपर्छ।
गणितले केवल परीक्षा पास गर्न सिकाउनु हुँदैन—यसले तर्क गर्न सिकाउनुपर्छ।
इतिहासले केवल मिति सम्झाउन हुँदैन—यसले विगतबाट वर्तमान बुझ्न सिकाउनुपर्छ।
विज्ञानले केवल सूत्र र प्रयोग सिकाउनु हुँदैन—यसले प्रमाण खोज्न र अन्धविश्वासमाथि प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ।
साहित्यले केवल कथा पढाउन हुँदैन—यसले अर्को मानिसको दुःख, प्रेम र अनुभव बुझ्न सक्ने संवेदना विकास गर्नुपर्छ।
अन्ततः शिक्षा भनेको जानकारी जम्मा गर्नु होइन; सोच्ने क्षमता निर्माण गर्नु हो।
आजको संसारमा प्रमाणपत्रभन्दा ठूलो कुरा के हो?
हामी यस्तो समयमा छौँ जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले केही वर्षअघि मानिसले मात्र गर्ने धेरै काम गर्न थालेको छ। विश्वव्यापी रूपमा २०२५ मा १५–२४ वर्ष उमेर समूहको बेरोजगारी १२.४ प्रतिशत पुगेको र २५ करोडभन्दा बढी युवा रोजगारी, शिक्षा वा तालिमबाट बाहिर रहेको ILO को पछिल्लो रिपोर्टले देखाएको छ। साथै, AI का कारण केही प्रवेश-स्तर तथा मध्यम सीपका कामहरूमा थप दबाब आउन सक्ने चेतावनी दिइएको छ।
यसको अर्थ भविष्यमा केवल “मैले के पढेको छु?” भन्ने प्रश्न पर्याप्त नहुन सक्छ।
प्रश्न हुनेछ—
म कति छिटो सिक्न सक्छु?
नयाँ परिस्थितिमा आफूलाई कसरी परिवर्तन गर्न सक्छु?
समस्या देखेपछि समाधान खोज्न सक्छु?
अरूसँग मिलेर काम गर्न सक्छु?
AI ले दिएको उत्तर सही हो कि होइन भनेर जाँच्न सक्छु?
यिनै क्षमता वास्तविक शिक्षाका परिणाम हुन्।
नेपालमा हाम्रो अर्को समस्या—पढाइ र जीवनबीचको दूरी
नेपालमा विद्यालय र कलेजमा वर्षौँ बिताएपछि पनि धेरै युवाले आफूले सिकेको ज्ञानलाई वास्तविक जीवनसँग जोड्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्।
नेपालमा शिक्षा क्षेत्रमा पहुँच बढेको छ। UNICEF का अनुसार प्राथमिक तहको शुद्ध भर्ना दर ९७ प्रतिशत पुगेको छ। तर शिक्षाको गुणस्तर, समान पहुँच, गरिबी, बसाइँसराइ, बालश्रमलगायतका चुनौती अझै कायम छन्।
अर्थात् विद्यालयमा पुग्नु र वास्तवमै सिक्नु एउटै कुरा होइन।
कक्षामा राम्रो अंक ल्याउने विद्यार्थीले बजारमा समस्या समाधान गर्न नसक्न सक्छ।
अंग्रेजीमा राम्रो निबन्ध लेख्ने विद्यार्थीले आफ्नो विचार स्पष्ट रूपमा बोल्न नसक्न सक्छ।
डिग्री भएको व्यक्तिले व्यक्तिगत वित्त व्यवस्थापन गर्न नजान्न सक्छ।
धेरै पढेको व्यक्तिले सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको गलत सूचना सजिलै पत्याउन सक्छ।
त्यसैले अब शिक्षाले “के थाहा छ?” मात्र होइन, “त्यो ज्ञान प्रयोग गरेर के गर्न सक्छौ?” पनि सोध्नुपर्छ।
शिक्षा भनेको आफूलाई बुझ्नु पनि हो
पढाइको एउटा महत्वपूर्ण उद्देश्य आफूलाई चिन्नु हो।
सबै विद्यार्थी डाक्टर, इन्जिनियर वा सरकारी कर्मचारी बन्नुपर्छ भन्ने छैन। कसैलाई कृषि मन पर्न सक्छ, कसैलाई संगीत, कसैलाई अनुसन्धान, कसैलाई व्यापार, कसैलाई शिक्षण, कसैलाई सामाजिक सेवा।
शिक्षाले मानिसलाई आफ्नो रुचि, क्षमता, कमजोरी र सम्भावना पहिचान गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।
जब शिक्षा केवल अरूले बनाएको सफलताको परिभाषा पछ्याउने माध्यम बन्छ, विद्यार्थीले जीवनभर एउटा दौड दौडिरहन्छ—तर आफू कहाँ पुग्न चाहन्छ भन्ने थाहा नहुन सक्छ।
शिक्षाले प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ
हामीकहाँ धेरैपटक राम्रो विद्यार्थी त्यो मानिन्छ जसले शिक्षकको कुरा ठीकसँग सम्झेर परीक्षामा लेख्छ।
तर असल शिक्षा त्यहाँ सुरु हुन्छ जहाँ विद्यार्थीले सोध्छ—
“किन?”
किन गरिबी छ?
किन समाजमा विभेद छ?
किन कुनै समाचार सत्य हो भनेर मान्ने?
किन कुनै नीति सफल भएन?
किन हाम्रो गाउँबाट युवा सबै विदेश जान चाहन्छन्?
किन हामीले प्रकृतिलाई यति धेरै नोक्सान गरिरहेका छौँ?
प्रश्न गर्ने विद्यार्थी कहिलेकाहीँ असहज लाग्न सक्छ। तर त्यही प्रश्नले नयाँ अनुसन्धान, नयाँ विचार र नयाँ समाज जन्माउँछ।
प्रश्न गर्न नजान्ने शिक्षित मानिस सूचना बोकेको मानिस मात्र हुन सक्छ।
शिक्षा चरित्र निर्माण पनि हो
जागिरले तपाईंलाई पैसा दिन सक्छ।
तर पैसाले मात्र असल जीवन बनाउँदैन।
इमानदारी, अनुशासन, सहानुभूति, जिम्मेवारी, धैर्य, सहकार्य र अरूको सम्मान—यी गुणहरू पनि शिक्षाका हिस्सा हुन्।
आज सामाजिक सञ्जालमा केही सेकेन्डमै झुटो सूचना फैलिन्छ। AI ले वास्तविक र कृत्रिम सामग्री छुट्याउन झन् कठिन बनाउँदैछ। यस्तो समयमा शिक्षित नागरिक हुनु भनेको धेरै कुरा पढेको हुनु मात्र होइन; सत्य जाँच्ने, असहमति स्वीकार्ने र जिम्मेवार निर्णय गर्ने क्षमता हुनु पनि हो।
त्यसैले लोकतन्त्रलाई पनि शिक्षित नागरिक चाहिन्छ—डिग्रीधारी मात्र होइन।
विदेश जाने सपना गलत होइन
नेपालको वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा विदेश जाने युवालाई दोष दिनु उचित हुँदैन। जब देशभित्र पर्याप्त अवसर, उचित पारिश्रमिक र भविष्यप्रतिको विश्वास हुँदैन, मानिसले विकल्प खोज्छ।
विदेशमा गएर काम गर्नु पनि सीप, मेहनत र आत्मनिर्भरताको उदाहरण हुन सक्छ।
तर हाम्रो प्रश्न अझ ठूलो हुनुपर्छ:
किन नेपालका शिक्षित युवाले आफ्नो भविष्य नेपालमै सम्भव देख्न सकिरहेका छैनन्?
शिक्षाको उद्देश्य केवल युवालाई विदेशको श्रम बजारका लागि तयार पार्नु होइन। शिक्षा यस्तो समाज निर्माण गर्ने साधन पनि हुनुपर्छ जहाँ युवाले आफ्नै देशमा समस्या पहिचान गरेर समाधान सिर्जना गर्न सकून्।
नेपालमा कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन, प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, सिर्जनात्मक उद्योग र हरित अर्थतन्त्रमा नयाँ सम्भावना छन्। त्यसका लागि पुस्तकको ज्ञानसँगै प्रयोगात्मक सीप, उद्यमशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता आवश्यक छ।
त्यसो भए विद्यार्थीले किन पढ्ने?
विद्यार्थीले जागिरका लागि पढ्नुपर्छ, तर केवल जागिरका लागि होइन।
पढ्नुपर्छ ताकि—
- आफूले सही निर्णय गर्न सकोस्।
- अरूको विचार अन्धाधुन्ध पछ्याउनु नपरोस्।
- गलत सूचना र सत्यबीच फरक छुट्याउन सकोस्।
- नयाँ सीप सिकिरहन सक्ने क्षमता विकास होस्।
- असफल हुँदा फेरि उठ्न सक्ने आत्मविश्वास होस्।
- अरूको दुःख बुझ्ने संवेदना होस्।
- आफ्नो अधिकार र जिम्मेवारी बुझ्न सकोस्।
- समाजका समस्यालाई केवल गुनासो होइन, समाधानको अवसरका रूपमा हेर्न सकोस्।
- आफूले रोजेको जीवनको अर्थ आफैँ निर्माण गर्न सकोस्।
अन्तिम कुरा: शिक्षा भविष्यको टिकट होइन, वर्तमानलाई बुझ्ने शक्ति हो
हामीले शिक्षालाई धेरै वर्षदेखि एउटा सम्झौताजस्तो बनाएका छौँ—
“अहिले पढ, राम्रो अंक ल्याऊ, डिग्री लेऊ, त्यसपछि राम्रो जागिर पाऊ।”
तर आजको बदलिँदो संसारले यो सम्झौता पर्याप्त छैन भनेर देखाइरहेको छ।
डिग्री हुन सक्छ, तर जागिर नहुन सक्छ।
जागिर हुन सक्छ, तर सन्तुष्टि नहुन सक्छ।
पैसा हुन सक्छ, तर उद्देश्य नहुन सक्छ।
प्रविधि हुन सक्छ, तर विवेक नहुन सक्छ।
त्यसैले शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य रोजगारयोग्य मानिस मात्र बनाउनु होइन; विवेकशील, सक्षम, स्वतन्त्र र जिम्मेवार मानिस बनाउनु हो।
राम्रो जागिर शिक्षाको एउटा उपलब्धि हुन सक्छ।
तर राम्रो मानिस बन्नु, राम्रो निर्णय गर्न सक्नु, जीवनभर सिकिरहनु र अरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्नु—शिक्षाको अझ ठूलो सफलता हो।
सायद अब हामीले बच्चालाई सोध्ने प्रश्न पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ।
“ठूलो भएपछि के बन्छौ?” भन्दा पहिले सोधौँ—
“ठूलो भएपछि कस्तो मानिस बन्न चाहन्छौ?”
किनकि जागिरले हाम्रो जीवन चलाउन सक्छ,
तर शिक्षाले जीवनको दिशा देखाउन सक्छ।
